صليب يا چليپاي شکسته يک نشانه آريايي است . در ايران و هند پيشينه دارد و به احتمال بسيار قوي از ايران بر اثر ارتباط و رفت و آمد هاي سياسي، اقتصادي و نظامي دوران باستان به يونان رفته است .

چليپا نخستين بار در حدود خوزستان يافت شد و مربوط به پنج هزار (5000) سال پيش از ميلاد مي‌باشدو به اين ترتيب پيشينه تاريخي آن در ايران به احتمال ، بسي کمتر از سابقه آن نزد آرياييان هند است و هرتسفلد آن را ”گردونه خورشيد“ ناميده است .

نمونه دیگر چلیپا را می توانیم در نقش رستم ببینیم در جایی که شاهان هخامنشی آرامیده اند . آرامگاه تمامی شاهان هخامنشی به جز کورش بزرگ در نقش چلیپا و در نقش رستم می باشد . از این رو به ارزش معنوی نقش چلیپا پی می بریم که پیکر شاهان هخامنشی را در خود نگاه داشته است .

آثار بسياري با اين علامت در ايران کشف شده است بطور مثال اين نگاره بر دهانه پاره اي از خمره‌هاي سفالين که مرده‌ها را در آن دفن مي‌کرده‌اند ديده شده است . وضع اين خمره ها نشان مي‌دهد که آنها را به شيوه‌اي در دامنه تپه و کوهها در خاک مي‌گذارده‌اند که معمولا "در دامنه تپه يا کوهستان رودخانه اي روان بوده و دهانه خمره رو به خورشيد است که نمونه هاي آن تقريبا" در پانصد (500) متري آثار تاريخي طاق بستان در کرمانشاه ديده شده است.

کيفيت اين گورستان نشان مي دهد که مربوط به دوره مهرپرستي مي‌باشد.

اين نقش برروي پارچه دوران اشکاني که از کوزه‌هاي خمره‌اي به دست آمده و همچنين برروي بسياري از سفال هاي کشف شده حک شده است.

با پژوهشي در يونان پي مي بريم که در عصري عالم را ترکيبي از عناصر چهار گانه (آب ، باد ، خاک و آتش ) ذکر کرده اند و با بيان اين مطلب بايد دانست که اين علامت در يونان باستان نيز سابقه دارد. چون هنر ايران و يونان متقابلا" در يکديگر تاثير گذارده اند و بنا به نوشته گيرشمن هنر ايران بخصوص نواحي سيلک لرستان تاثير زيادي در هنر يونان بخشيده است و سابقه نقش چليپا در ايران قديمي تر از سال پانصد (500) پيش از ميلاد است به احتمال قوي اين علامت از ايران به يونان رفته و ارزش سمبوليک پيدا کرده است.

با نگرش به اين سابقه و طرز تفکر انديشمندان يوناني و همچنين تبادل فرهنگي و ارتباطات نظامي و سياسي که در عصر دولت هخامنشي ميان ايران و يونان و مصر جريان داشته است و بنا به سنتي که از روزگاران دور نسبت به عناصر چهارگانه که سازنده و پردازنده و گرداننده عالم هستي هستند احترام و تقديس مرعي شده است و با اعتقاد به اينکه از ترکيب و نزديکي اين عوامل به نسبت معين هستي و موجوديت شکل گرفته است ، بايد پنداشت اين علامت هر شاخه يا هر خانه اش که به پروانه هاي آسياي آبي و بادي بي شباهت نيست ، جاي يکي از عناصر يا مظهر يکي از عناصر بوده است که برروي هم با گردش و چرخش خود نظام طبيعت و ذات آفرينش را حفظ مي کنند و حرکت و تغيير و يا حيات و ممات بوجود مي آورند ، و رفته رفته اين پيکره به صورت ”سمبل“ در آمده و با ديدن آن بر اثر تداعي معاني ، عناصر چهارگانه مقدس در ذهن جايگزين شده و احترامات مذهبي مقرر به عمل مي آمده است.

آنچه از اوستا و با توجه به مقايسه خورشيد يشت و مهر يشت بر مي آيد و با توجه به اينکه خورشيد در روايات ديني گردونه اي نداشته و گردونه خاص مهر بوده است و با توجه به اينکه مهرپرستي از آيين هاي بزرگ جهان و يادآور عهد آريايي کهن مي باشد که رفته رفته با اصول آيين زرتشت و فلسفه مزداييسم ، در آن اصلاحاتي بعمل آمده است ، آيا بهتر نيست چليپا را گردونه مهر بلند پايه بدانيم نه گردونه خورشيد؟

با توجه به اينکه نشانه چليپا به شاهين و فروهر هم بسيار نزديک است ، مي توان پنداشت در زماني که از اهميت مهر کاسته شد ، نشانه مقدس ميتراييسم رفته رفته به شاهين مبدل شده و شاهين و نگاره فروهر تمام جاذبه معنوي و روحاني اين نشانه را گرفته و مظهر فر و شکوه مينوي گرديده است .

طبق برداشت عده اي ديگر چليپا و چليپاي شکسته نماد روح مي باشد.

 انسان دوران باستان از هنگامي که دريافت تن بي جان تنفس نمي کند ، نفس را در مقام روح مورد توجه قرارداد . وقتي انسان مي‌مرد، انگار چيزي از بين نمي‌رفت ، بلکه روح بدن را ترک مي کرد و همچون پرنده اي به سوي آسمان ها به پرواز در مي آمد . بدين ترتيب ، پرنده به شکل چليپا تجسم يافت و چليپا نماد روح گرديد. هنگامي که زائري به زيارتگاهي قدم مي نهد معمولا" براي رستاخيز روح متوفي دعاي کوتاهي مي خواند. در واقع ، دعا تبديل به ذره اي از روح مي شود که رستاخيز را تسريع مي‌کند. به همين ترتيب هنگامي که معمار يا حجاري زيارتگاهي را مي‌سازد با اين اعتقاد که چليپا نماد حجاري شده روح است و به فرد درگذشته حيات دوباره خواهد بخشيد ، بنا را با چليپا تزيين مي کند.

مقبره شاه نعمت اله ولي در ماهان کرمان دو مناره دارد که تمام آن با چليپا تزيين شده است ، اين صليبها دو نوع اند ، يکي سفيد و ديگري سياه.

مناره باغ قوشخانه اصفهان با صليب هاي مجوفي که در صليب هاي شکسته ادغام شده اند تزيين شده است.

ترکيب چليپا و چليپاي شکسته به عنوان يک واحد تزيين حاصل تفکري هنرمندانه است.

آرامگاه شيخ صفي‌الدين در اردبيل کاشي‌هاي تزييني فراواني دارد. در قسمت بالاي اين تصوير يک پيکان سياه در زمينه سفيد ديده مي شود . اين پيکان اضافه شده است تا چليپاي خطي سياه که در بين دو چليپاي شکسته سفيد قرار گرفته نمايان شود.

اين شکل شامل هشت (8) قسمت است که در هر قسمت يک چليپاي خطي در بين دو چليپاي شکسته نقش بسته است . چنين شکلي و تزييني مويد اين نظر است که از لحاظ منشا و کاربرد ، چليپاي شکسته معادل چليپا است که هر دوي آنها نماد روح اند و از آنها براي تزيين مقبره ها استفاده مي شده است.

منابع :

مجله باستان شناسي و تاريخ – سال سوم – شماره دوم – بهار و تابستان 1368 – صفحات 49-46

گردونه خورشيد يا گردونه مهر – نصرت اله بختورتاش – سال نشر :1356 خورشيدي – صفحات 32-5

کارشناسان این بنا را مربوط به دوره داریوش بزرگ می دانند . پس از پاسارگاد / پارسه ( تخت جمشید ) و کاخ شوش / کاخ لیدوما چهارمین کاخ هخامنشیان است که سر از خاک بیرون آورده است .

میراث خبر : بخش سر و نوک نیزه بر جای مانده از نقش برجسته سنگی یک سرباز هخامنشی در ۲۵ اکتبر ( ۳ آبان ) در حراجی کریستی لندن به فروش می رسد .

کریستی روز آدینه بهای تقریبی لین اثر باستانی سنگتراشی شده از کاخ تخت جمشید را که پیشینه آن به سده ی پنجم پیش از میلاد باز میگردد تا ۸۰۰ هزار پوند تعیین کرد .

بر اساس آگهی کریستی این اثر اکنون در اختیار مجموعه خصوصی ( دنیز برند ) فرانسوی است که آن را در ۱۱ اکتبر ۱۹۸۴ در حراجی در نیویورک از بنیاد هاکوپ کئورکیان خریداری کرده است .

کاسه نقره ای با نقش برگ نخل به ارزش ۳۵ هزار پوند از دوره پادشاهی هخامنشی / نیم تنه مرد ریش دار از جنس نقره و طلا به همین ارزش از دوره پیش از هخامنشی و مجموعه ای از سر گاو نر با نام مفرغ لرستان که پیشینه آن به هزاره اول پیش از میلاد باز می گردد هر کدام به ارزش دست کم یک هزار پوند از دیگر آثاری است که اکتبر امسال در کریستی حراج می شوند .

حراج نقش برجسته سنگی سرباز هخامنشی به دنبال واخواهی ( اعتراض ) ایران و درخواست بازگشت آن با یک سال دیر کرد انجام می شود .

سازمان میراث فرهنگی در پی انتشار نخستین خبر از حراج این اثر با شکایت برای بازایستادن فروش آن دست به ارایه مدارکی به دادگاه از جمله فیلمی مستند از حفاری ها در تخت جمشید / عکس های کار حفاری و همچنین گزارش تیم حفاری زده بود .

دادگاهی در لندن بهمن سال گذشتهاین باز خواست را به شوند ( سبب ) اینکه نقش سنگتراشی شده پیشتر یکبار در حراجی نیویورک داد و ستد شده بود وارد ندانست .

نقش برجسته سرباز هخامنشی در سال ۱۹۳۳ در حفاری های باستانشناسی یافت شده است .

ایسنا : یک کارشناس میراث فرهنگی در باره ی ساخت پل در نزدیکی کاخ اردشیر فیروزآباد گفت : اگر به راستی دهانه این پل ۴۵ متر باشد یک فاجعه است .

( حسین رایتی مقدم ) گفت : در آغاز طرح داده شده برای ساخت این پل از گستره کاخ اردشیر پاپکان گذر می کرد . یعنی از فاصله ای حدود ۲۵ متری سازه و از آنجا که این طرح برای این سازه تاریخی که برای جهانی شدن نیز نامزد شده است بسیار خطرناک بود قرار شد که پهنای این پل کم گرفته شود . به گونه ای که برای نمونه تنها یک وانت از روی این پل بتواند تا به مردم یاری کند .

وی ادامه داد : اما آنچه اکنون درباره پهنای پل گفته می شود به معنای خداحافظی با کاخ اردشیر است . خداحافظی با یک اثر فرسوده ی تاریخی که ممکن است ترافیکی سنگین هم از کنار آن بگذرد .

خبرگزاری امرداد : با وجود همه ناسازی های انجام شده نشانه گذاری و ریل کذاری راه آهن اصفهان - شیراز از نیم کیلو متری نقش رستم آغاز شده .

کار زیر سازی گذرگاه خط آهن اصفهان - شیراز در فاصله ۵۰۰ متری نقش رستم توسط شرکت ساخت و توسعه زیر ساخت های حمل و نقل کشور در حالی انجام می پذیرد که راه یابی راه گذر خط آهن اصفهان - شیراز با خرده گیری های فراوانی از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی و بنیاد پژوهشی ( پارسه پاسارگاد ) و بسیاری دیگر از دست اندر کاران این حوزه به شوند ( دلیل ) فاصله اندک گذر مسیر از اثر تاریخی نقش رستم روبرو شد .

در این پروژه فاصله گذر گاه ریلی با نقش رستم حدود ۵۰۰ مترپیش بینی شده است که مسئولان سازمان میراث فرهنگی در ناسازی با این طرح گفتند که گذر قطار از ۵۰۰ متری نقش رستم در دراز مدت موجب ویرانی سازه کعبه زرتشت که از سازه های مهم دوران هخامنشی در نقش رستم است می شود و به همین سبب این گذر گاه باید از یک کیلومتری نقش رستم و در نزدیکی جاده ترانزیتی اصفهان - مشهد بگذرد . به دنبال پی گیری مسولان وزارت راه و ترابری و همچنین شرکت ساخت و توسعه زیر بناهای حمل و نقل کشور به عنوان مجری طرح راه آهن اصفهان - شیراز نشست های بسیاری میان مسولان این وزارتخانه با سازمان میراث فرهنگی برگزار شد .

بر این اساس شورای فنی سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری در بهمن ماه سال گذشته پس از بررسی گذر گاه قطار اصفهان - شیراز رای نهایی خود را مبنی بر بیشینه فاصله گذر های راه آهن از نقش رستم به گونه رسمی به وزارت راه و ترابری ابلاغ کرد .

در حالی که چندی پیش مدیر بنیاد پژوهشی (پارسه - پاسارگاد) گفته بود که هرگز اجازه گذر قطار از این بخش داده نمی شود . مهندس " بی پروا  " مدیر پروژه راه آهن اصفهان - شیراز با بیان این که هم اکنون این خط آهن تا نزدیک آباده ریل گذاری شده است گفت : (( گذر یاد شده حدود ۵۰۰ متر با نقش رستم فاصله دارد و هم اکنون در حال زیر سازی است و به زودی رو سازی آن آغاز می شود .))

مسیری که اکنون مسولان پروژه قطار اصفهان - شیراز می خواهند برای ریل گذاری انتخاب کنند و پس از گذشتن از روستای حاجی آباد و با گذر از کنار نقش رستم به روستای زنگی آباد و از آنجا به روستای شمس آباد می رسد .

بر پایه شنیده ها و روستاییان روستای زنگی آباد به شوند ( سبب ) گذشتن قطار از کناره ی روستایشان و اینکه بهای بسیاری از زمین ها پایین می آید با این برنامه ناساز هستند . از آنجا که بنیاد پژوهشی پارسه - پاسارگاد بر آن است تا نقش رستم را در فهرست میراث جهانی به تخت جمشید پیوست کند. اگر قطار از کنار نقش رستم بگذرد این اثر هخامنشی شانس پیوستن به آثار جهانی را از دست میدهد.

نقش رستم اثر باستانی با پیشینه بیش از ۴۰۰۰ سال است که آن را بیشتر به شوند ( دلیل ) آرامگاه شاهان هخامنشی در دنیا می شناسند .